Το μυστήριο των νεκροκεφαλών στην αρχαία τέχνη

Με αφορμή τη μέρα των νεκρών στο Μεξικό και το Χάλοουην, μια μικρή ανάρτηση σχετική με τα έθιμα των ημερών: Πότε οι άνθρωποι άρχισαν να σχεδιάζουν τις γνώριμες εικόνες με νεκροκεφαλές και σκελετούς;

Από το σκοτεινό μεσαίωνα με ζωγραφιές του χορού των νεκρών και απεικόνιση της πανούκλας, μέχρι τη σημερινή εποχή και τις χάρτινες κούκλες στο Μεξικό, τα σκίτσα τους μας περιβάλλουν σε πάρα πολλές παραλλαγές. Αλλά πότε ακριβώς άρχισαν οι άνθρωποι να τις θεωρούν σύμβολο του θανάτου και να τις εντάσσουν στη τέχνη τους; Στις τοιχογραφίες σε προϊστορικά σπήλαια δεν υπάρχουν, ούτε θυμάμαι να έχω δει κάποιο σκελετό σε αρχαία ελληνική, αιγυπτιακή ή ευρωπαϊκή τέχνη, ούτε καν ανατολίτικη ή σε άλλους λαούς, και γενικά φαίνεται να μην αποτελούσαν αντικείμενο το οποίο απασχολούσε τους αρχαίους να το ζωγραφήσουν ή απεικονίσουν.

Αρχικά μερικές σελίδες στο ίντερνετ που αναλύεται συνοπτικά η ιστορία τους στη τέχνη: https://www.academia.edu/8378585/Tracing_the_History_of_the_Human_Skull_in_Art https://en.wikipedia.org/wiki/Plastered_human_skulls https://en.wikipedia.org/wiki/Skull_art

Jason Voorhees ή Michael Mayers; Αρχαίο ταφικό κειμήλιο 9000 π.Χ.

Σύμφωνα με τα δύο πρώτα λινκ, νεκροκεφαλές στη τέχνη εμφανίστηκαν στην Ιεριχώ (σημερινή Παλαιστίνη) κάπου το 9.000 -6.000 π.Χ. ως ταφικά κειμήλια ή ως τρόπαια, από πραγματικές νεκροκεφαλές που τις σοβάτιζαν, ζωγράφιζαν και καλλώπιζαν γενικότερα. Στο Μεξικό και στη κεντρική Αμερική υπήρξαν διάφοροι πολιτισμοί, από την αρχαιότητα, καθώς και αρκετά μεταγενέστερα στην Ασία, που με παρόμοιο τρόπο επεξεργάζονταν τα κρανία των νεκρών ή φτιάχνανε κάποια γλυπτά. Οι Σκύθες τις χρησιμοποιούσαν ως ποτήρια, ή δοχεία για υγρά: https://en.wikipedia.org/wiki/Skull_cup και πρόσφατα βρέθηκαν πήλινα κεφάλια που περιείχαν μέσα κρανία απο κριάρια: https://www.iflscience.com/editors-blog/ram-skull-found-inside-creepy-ancient-clay-head/

Αλλά όλα αυτά δεν αφορούν την αναπαράσταση μέσω κάποιου σκίτσου της ιδέας της νεκροκεφαλής που έχει διαδωθεί τόσο πολύ στη κουλτούρα μας, οπότε δεν απαντούν την αρχική απορία.

Στο επόμενο ιντερνετικό ψάξιμο για απεικονήσεις στην αρχαία Αίγυπτο, στους Κέλτες, τα αρχαία Γερμανικά φύλλα, στην Αφρική ή στους Πέρσες δεν βρέθηκε απολυτως τίποτα όυτε σε γλυπτό, ούτε σε ζωγραφιά. Αν γνωρίζει κάποιος κάτι διαφορετικό ας προσθέσει στα σχόλια.

Στην κλασσική αρχαία Ελλάδα βρέθηκε μία ζωγραφιά σε αμφορέα, ενός κρανίου κάποιου μυθολογικού ίσως θηρίου και κάποια γλυπτά κρανίων ταύρων. Το περίεργο είναι ότι παρόλο που είχαν τα μέσα και την τεχνική να σχεδιάσουν σκελετούς, το απέφευγαν σαν κάποιο ταμπού, είτε λόγω κάποιων άγραφων κανόνων αρχαίας αισθητικής ή ίσως κάποιας διάχυτης θρησκευτικής αντίληψης για το πως έπρεπε να απεικονίζουν το θάνατο και τους νεκρούς με βάση τα πιστεύω τους.

6ου αιώνα π.Χ. κορινθιακό βάζο (μουσείο τεχνών Βοστώνης) όπου δείχνει ένα κρανίο τέρατος -κάποιοι εικάζουν δεινόσαυρου

Mε τον καιρό όμως και κυρίως στους ρωμαϊκούς χρόνους φαίνεται ότι η έννοια της θνητότητας ως κάτι παροδικό που έπρεπε να γιορταστεί μπροστά στo αναπόφευκτο ή σαν υπενθύμιση και έκκληση ταπεινότητας, άρχισε να μπαίνει στη κουλτούρα οδηγώντας στην έννοια του memento mori κάτι που το υιοθέτησε και η χριστιανική εκκλησία μεταφέροντας το στο Μεσαίωνα: https://www.catholicnewsagency.com/news/memento-mori—how-religious-orders-remember-death-47908 και https://time.com/5712368/skeletons-history/

Η αρχαιότερη απεικόνιση που βρήκα είναι στην ελληνιστική πόλη της Αντιόχειας (που πέρασε μετά σε ρωμαϊκή εξουσία) όπου βρέθηκε ένα μωσαϊκό του 3ου π.Χ.. αιώνα σε οικία ευκατάστατης οικογένειας https://www.sciencealert.com/archaeologists-have-discovered-an-ancient-mosaic-skeleton-that-says-enjoy-your-life

EDIT:Σύμφωνα με αυτή τη πηγή http://www.thehistoryblog.com/archives/41874 η χρονολόγηση του μωσαϊκού αυτού είναι δημοσιογραφικό λάθος και θα έπρεπε να λέει 3ου μ.Χ, αιώνα μιας και είναι χαρακτηριστικό ρωμαϊκής νοοτροπίας. Παρόλα αυτά αναφέρει ότι στους ελληνιστικούς χρόνους έγινε η σύνδεση της νεκροκεφαλής και του σκελετού σαν σύμβολο του αναπόφευκτου και του θανάτου, χωρίς να αναφέρει όμως περισσότερες λεπτομέρειες, ενώ η περεταίρω αξιοποίηση της στη τέχνη έγινε από τους Ρωμαίους. Επίσης σύμφωνα με αυτό το λινκ στη wikipedia https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Antakya_Archaeology_Museum_Skeleton_mosaic_sept_2019_5915.jpg#/media/File:Antakya_Archaeology_Museum_Skeleton_mosaic_sept_2019_5915.jpg χρονολογείται στο 3ο ή 4ο αι, μΧ. με τους σκελετούς να εμφανίζονται με αυτό το τρόπο στη τέχνη κάπου το 1αι.π.Χ.

Μωσαϊκό που βρέθηκε στην Αντιόχεια της Μικράς Ασίας 3αι.π.Χ.

Στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία τα ψηφιδωτά, όπως και μεταλλικά μικρά σκελετάκια από το 2ο αι. π.Χ. είχαν διαδοθεί αρκετά, ακόμα και στα περίφημα όργια https://daily.jstor.org/a-roman-feast-of-death/ :

Πομπηία 1αι.π.Χ.

Πομπηία 1-50 μ.Χ
Χαλκινος μικρός σκελετός (αναφέρονται και στο Σατύρικον του Πετρώνιου).

Με την εξάπλωση του ρωμαϊκού πολιτισμού, ο συμβολισμός αυτός υιοθετήθηκε όλο και περισσότερο οδηγώντας στο περίφημο χορό του θανάτου https://www.gla.ac.uk/myglasgow/library/files/special/exhibns/death/origins.html

Πάντως ακόμα και σήμερα, το πώς ακριβώς εντάχθηκαν οι νεκροκεφαλές στην εικαστική απεικόνιση και τέχνη του ελληνιστικού ή ρωμαϊκού κόσμου πριν από 2.300-2.000 χρόνια (ή ακόμα παλιότερα αν βρεθούν άλλα αντικείμενα), ποια μακάβρια συνειδητοποίηση έγινε και ποιος ήταν ο πρώτος άνθρωπος που σχεδίασε το γνώριμο σύμβολο ενός κρανίου, παραμένει ένα μυστήριο που ίσως δεν λυθεί ποτέ.

Υγ. Επόμενη απορία, γιατί τα φαντάσματα απεικονίζονται με σεντόνια;

Advertisement

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s